Machiavelli, heel anders dan je dacht

Machiavelli, dat was toch die cynische politicus die voorstander was van vorstendom als regeringssysteem en een boekje schreef met tips voor dictators?

Nou ja, dat is wel heel kort door de bocht natuurlijk, maar hoe dan ook: dat beeld klopt van geen kanten, als je tenminste de conclusies mag geloven die de historica Erica Benner trekt in haar biografie Be Like the Fox, nadat ze een grondige studie had gemaakt van de vele werken die door Machiavelli en over hem zijn geschreven.

Om maar meteen te beginnen met ‘De Vorst’, in het Italiaans ‘Il Principe’. Je zou het inderdaad zo kunnen lezen als boven gesuggereerd, maar wie de levensloop van Machiavelli kent en begrijpt, of het zich anders laat uitleggen door Benner, ziet dat hij, oppervlakkig gezien,  inderdaad een meester was in het bewonderen van dictatoriale, of zelfs tirannieke alleenheersers, maar tegelijkertijd door het hanteren van een bijzondere ironische toon, duidelijk wist te maken dat hij helemaal niets van dat slag heersers moest hebben.

Het is intussen al ruim vijfhonderd jaar geleden dat Machiavelli stierf, en dus ook niet mee hoefde te maken dat zijn geliefde stad Florence onder de voet werd gelopen door de legers van de Habsburgse keizer Karel V, waarna de stad voor driehonderd jaar een van de vele steden van het rijk van de Habsburgers zou zijn, en niet de trotse zelfstandige staat die door Machiavelli als diplomaat werd gediend.

Niccolò Machiavelli was een jongen van bescheiden afkomst en dat heeft hem zijn hele leven parten gespeeld. Niettemin zag het begin van zijn diplomatieke carrière als Tweede Kanselier er prachtig uit. Zo wist hij te voorkomen dat Cesare Borgia, een moordlustige en gewetenloze veroveraar, Florence zou bezetten. Borgia stond model voor de Vorst, trouwens.

Machiavelli was een intellectueel, een buitengewoon intelligent man die door zijn enorme mensenkennis en zijn politiek en diplomatiek inzicht zijn stad vele diensten bewees, uiteraard met name in de twaalf jaar vanaf 1494 dat de stad een republiek was – een ietwat ander soort republiek dan wat het begrip voor ons inhoudt. Maar die republiek werd dus niet bestuurd door de verjaagde Medici, maar door het volk, dat een gonfalonier koos, best vergelijkbaar met een minister-president.

Nog tijdens die republiek moest Machiavelli vaak meemaken dat men zijn adviezen in de wind sloeg en door hem bereikte resultaten ongebruikt liet liggen. Daarbij werden door het stadsbestuur grote fouten gemaakt, die er onder meer toe leidde dat het de Medici wel erg gemakkelijk werd gemaakt om niet alleen terug te keren in de stad maar er uiteindelijk ook weer de alleenheersers te worden.

Waardoor Machiavelli ook zijn broodwinning als diplomaat verloor.

Hij bleef voorstander van een republiek als staatsvorm, maar moest ook de kost verdienen en daarom probeerde hij het onder de Medici nog een keer. Hij kreeg zelfs opdracht, maar een vernederende voor een man zijn statuur en ervaring: een of ander probleem in een afgelegen armzalig klooster oplossen en orde op zaken stellen. Hij deed het, in de hoop terug te kunnen keren. Ondanks het feit dat hij door het regime waarvoor hij wilde werken na de terugkeer van de Medici zwaar gemarteld werd, op verdenking van samenzwering, waaraan hij levenslang pijn in zijn armen overhield.

Daarna schreef hij inderdaad De Vorst en een succesvol toneelstuk, en een geschiedenis van Florence in vele delen. In het toneelstuk waarin op subtiele wijze de draak werd gestoken met de tirannie. Pas kort voor zijn dood in 1527 kreeg hij daar weer de gelegenheid toe en deed hij enkele succesvolle diplomatieke ‘boodschappen’.

In de tussentijd leefde hij met zijn gezin, dart hij door zijn zwervend bestaan – hij was langere tijd in Duitsland en Frankrijk op diplomatieke missie, en destijds was bijvoorbeeld het plegen van ruggenspraak met de leiding in Florence geen kleinigheid, waardoor hij, zelfs wanneer hij maar vijftig kilometer van Florence was, soms maanden langer wegbleef dan vooraf geschat, zeer tot ongenoegen van zijn vrouw. Of zij wist dat hij in die tijd ook af en toe vreemd ging, dat vertelt de geschiedenis niet, maar dat is ook meteen een van de weinige smetjes op zijn karakter dat Erica Benner heeft weten te vinden.

Machiavelli was eigenlijk een ietwat tragische figuur, die moest toezien dat door domheid, hebzucht en machtswellust zijn ideale staat, met een eigen leger, niet lang kon blijven bestaan. Mede doordat men maar niet wilde inzien dat je óf een vorstendom had, maar dan met instemming van het volk, óf een republiek zonder echt staatshoofd en dus geen staatsvorm daar ergens tussenin. Dat leger, meer een militie, vormde een strijdpunt, en hier verloor Machiavelli. De heersers en andere rijke mensen waren bang dat een bewapende bevolking zich tegen hen zou keren – dan maar liever huurlingen, al konden die wel op gruwelijke wijze tekeer gaan en zomaar overlopen naar de meestbiedende.

Dat er intussen nog veel materiaal voorhanden is van geschriften van Machiavelli, mag een klein wonder heten. Enige jaren na zijn dood werden zijn geschriften door de katholieke kerk op de Index, de lijst van voor katholieken verboden boeken, gezet, en daar pas in 1892 weer afgehaald.

Geen onsympathiek persoon komt in Benner’s boek naar voren, hoewel hij op zijn tijd ook wel uit zijn slof kon schieten door alle wantrouwen, domheid en gekuip om hem heen. Ook scheerde hij herhaaldelijk gevaarlijk langs de martelkamers van Florence wanneer hij al te openlijk liet merken hoe hij erover dacht.

Erica Benner heeft een begenadigde wijze van opschrijven van haar bevindingen. Het boek Be Like The Fox leest als een goed in elkaar zittende roman waarin veel figuren uit de Italiaanse renaissance tot leven komen als waren ze vrienden en kennissen van de lezer.

Inmiddels is een Nederlandse vertaling verschenen met de titel Als een vos.

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s